دانشکده داروسازی

اندر مزایای سماق مکیدن!

سماق نام عمومی برای چند گونه گیاه از جنس روس (تیره پسته) است که در گذشته استفاده دارویی داشته و امروزه بیشتر به عنوان چاشنی غذا استفاده می شود. در خارج از مرزهای ایران، اصطلاح سماق برای بعضی گونه های جنس «درخت سمی» نیز استفاده می شود. در متون طب سنتی ایران منظور از سماق درختچه ای به ارتفاع یک تا پنج متر با نام علمی روس کوریاریا می باشد. برگهای گیاه مرکب از نه تا پانزده برگچه، پوشیده از کرک و دندانه دار است. رنگ برگها در پاییز به قرمز متمایل می شوند و این ویژگی از اختصاصات گیاه است. گلهای گیاه به صورت خوشه های مجتمع در انتهای ساقه اصلی بوده، تبدیل به میوه های نسبتاً کروی و کوچک می گردند. میوه های رسیده گیاه قرمز متمایل به قهوه ای هستند و میوه های نرسیده، سبز رنگ و به شدت سمی اند. قسمت مورد استفاده در طب سنتی و آشپزی، پوسته های پیاله ای شکل ریز، قرمز رنگ و ترش مزه سطح میوه گیاه می باشد. پراکندگی جغرافیایی سماق در جهان پهنه وسیعی از جزایر قناری تا مدیترانه و ایران و افغانستان را در بر می گیرد. سماق در ایران در مناطق کوهستانی زاگرس و البرز (آذربایجان (تبریز)، تهران (تجریش، دربند، کرج)، خراسان (تربت جام)، شیراز (کوههای دشتک)، قزوین، قم، مازندران (هراز، رودبار) و همدان (گنجنامه، همدان)) می روید.

واژه سُماق (سُمّاق) کلمه ای برآمده از «سُمّاقا» است که در زبان آرامی به معنی سرخ است. نام علمی جنس سماق (یعنی روس) مشتق شده از «رُدوس» به معنی سرخ و نام گونه آن (کوریاریا) برگرفته از «کوریاریوم»به معنی چیزی است که مربوط به چرم یا از جنس چرم است و وجه تسمیه آن استفاده از برگ این گونه سماق در دبّاغی است. به همین دلیل در کتب طب سنتی ایران مانند الحاوی نیز این سماق را «سماق الدباغین» نامیده اند.

کاربردهای سنتی:

سماق در سابقه تاریخی خود سه مورد مصرف جداگانه داشته است:

استفاده سنتی به عنوان گیاه دارویی: در طب سنتی از سماق به عنوان بند آورنده خون، ضد اسهال، درمان چرک گوش، درمان تراخم گرم چشم، و مانع بروز آبله در چشم استفاده می شده است. این نوع استفاده در سالهای اخیر تا حد زیادی به فراموشی سپرده شده است.

استفاده در دباغی: همانطور که پیش از این ذکر شد از برگ سماق به خاطر مقادیر زیاد تانن در فرآوری پوست حیوانات استفاده می شود.

استفاده به عنوان چاشنی غذایی: سماق در حوزه فرهنگ ایرانی به عنوان چاشنی غذا از دیرباز کاربرد داشته و امروزه نیز تحقیقات زیادی بر روی ارزش غذایی و نقش احتمالی سماق به عنوان یک آنتی اکسیدان و نگهدارنده مواد غذایی انجام شده است.

پژوهش های جدید:

در سالهای اخیر تحقیقات چندی درباره سماق در نقاط مختلف جهان و به خصوص ایران انجام شده است. پژوهشگران دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی تهران با بررسی اثرات ضد میکروب سماق نشان دادند که عصاره آبی و هیدروالکلی میوه این گیاه اثر ضد میکروبی خوبی بر باکتریهای دخیل در مسمومیت های غذایی دارند. آنها در ادامه با شبیه سازی محیط معده نشان دادند که مصرف دو گرم سماق همراه یک وعده غذایی، تعداد باکتری های غذایی را که یک شبانه روز در گرمای تابستان بیرون یخچال مانده بود و رو به فساد بود ظرف مدت پانزده دقیقه 1000 مرتبه کاهش می دهد و از مسمومیت غذایی جلوگیری می کند. این پژوهشگران همچنین نشان دادند که اثر ضد میکروبی سماق در دماهای بالا نیز پایدار می ماند؛ بنابراین پختن سماق حتی در زودپز نیز نمی تواند از اثر ضد میکروب سماق بکاهد.

در کنار اثر ضد میکروب سماق، تاکنون اثرات ضد دیابت و ضد نقرس سماق نیز به طور محدود بررسی شده است. این بررسی ها نشان داده اند که سماق، با مهار آنزیم آلفا- آمیلاز که مسئول شکستن نشاسته به قندهای کوچکتر است تحمل بیماران دیابتی را به گلوکز افزایش می دهد. سماق همچنین می تواند به طور غیر رقابتی آنزیم زانتاین اکسیداز را مهار کند که مهار این آنزیم یکی از راههای کاهش میزان اسید اوریک خون در بیماران مبتلا به نقرس است. 

روشهای مصرف:

اثرات دارویی سماق در مرحله تحقیقاتی قرار دارد و هنوز به فاز بالینی نرسیده است. اما استفاده از این گیاه در مقادیر معمول خوراکی برای پیشگیری و یا درمان اسهال های ناشی از مسمومیت غذایی در کنار سایر تدابیر بهداشتی و پزشکی امکان پذیر است.

محمد مهدی احمدیان عطاری

داروساز و دستیار داروسازی سنتی